ΦΑΝΑΡΙ ΚΑΙ ΦΑΝΑΡΙΩΤΕΣ

Την ιστορία των ελληνικών γραμμάτων από της εμφανίσεως των πρώτων μνημείων του λόγου μέχρι και σήμερα γραμματολογικά ταξινομούμε σε επτά περιόδους. Σήμερα διανύουμε την τελευταία περίοδο η οποία άρχισε από την έκρηξη της ελληνικής επανάστασης.

Στον μεγαλύτερο κατακλυσμό βαρβαρότητας, δηλαδή στην έκτη περίοδο των ελληνικών γραμμάτων (1454-1821), η εκκλησία έγινε το τελευταίο καταφύγιο της εθνικής μας ύπαρξης. Όταν ο τρόμος του άγριου κατακτητή  κατέπνιξε όλα τα αισθήματα του έθνους η εκκλησία, σαν σπινθήρας τιναζόταν μέσα από την φωτιά που έσβηνε και διατηρούσε την τέφρα του ιερού μας βωμού, ζεστή. Αποτελούσε την κιβωτό της σωτηρίας του έθνους την οποία ακόμα και ο κατακτητής σεβάστηκε.

Το πρώτο μέλημα του Πατριάρχη Γεννάδιου, σαν ανέλαβε τον θρόνο, ήταν να περισώσει την παιδεία γι αυτό και ίδρυσε το περιώνυμο εκπαιδευτήριο, την Μεγάλη του Γένους Σχολή, αυτή που ο ιστορικός ηγεμόνας της Μολδαβίας, Καντεμήρ ονόμασε Ελληνική Ακαδημία.

Η  καταπληκτική διαφορά μεταξύ των δύο λαών, που η τύχη τους ήθελε να συμβιώνουν, ο μεν άρχοντας βασιζόμενος στο ξίφος του που ενίοτε χρησιμοποιούσε ζούσε μέσα στην αμάθεια και μακράν του δυτικού πολιτισμού, ο δε υποταγμένος ραγιάς δια της παιδείας, της κατάρτισης και της επιστήμης αποκτούσε όλο και περισσότερη ισχύ ξεπερνώντας τον κυρίαρχο.

Σε μια εποχή λοιπόν που η υπανάπτυξη και η συχνή επαφή με τους βαρβάρους διέφθειρε επιμελώς την γλώσσα μας η Σχολή του Γένους, η Πατριαρχική αυλή και η κοινωνία που περιέβαλλε τα δύο αυτά κέντρα του εθνικού πολιτισμού διατήρησαν τον θησαυρό αυτό για 150 χρόνια από την άλωση. Ικανός αριθμός ονομαστών λογίων ανδρών από την Ελλάδα αλλά και από άλλα κράτη συνέρρεαν στην Κωνστ/πολη έχοντες μερικοί και ανταποκρίσεις προς άλλους σοφούς ελληνιστές της Γερμανίας όπως τον Μελάχθονα και τον Μαρτίνο Κρούσιο που συνέταξε την Turcogreciam (1854) όπου αποθανάτισε εκτός από την γλωσσική και ιστορική ύλη, και έγγραφα γύρω από την πολιτική και πνευματική κατάσταση της τουρκοκρατούμενης  Ελλάδας. Άλλοι πάλι είχαν ανταποκρίσεις προς τον Άγγλο Μίλτωνα  (1600) και τέλος πολλοί προσκλήθηκαν και δίδαξαν την ελληνική γλώσσα σαν καθηγητές στην Ιταλία και τη Γερμανία.

Δίπλα στο Πατριαρχείο και την Εκκλησία για την ανάπτυξη της παιδείας συντέλεσε και μια τάξη Πολιτική η οποία περιστοίχιζε το Πατριαρχείο και κατοικούσε στη συνοικία Φανάρι όπου και ο ομφαλός της Ορθοδοξίας. Οι Έλληνες αυτοί με άριστη παιδεία και μόρφωση αποτέλεσαν την αριστοκρατία του έθνους και ονομάστηκαν Φαναριώτες.

Από τη στιγμή που οι Τούρκοι αποφάσισαν να βγουν από την αγέρωχη απομόνωση τους και να συνάψουν σχέσεις με κυβερνήσεις της Ευρώπης χρειάστηκαν διερμηνείς, καθόσον δεν καταδεχόταν να μιλήσουν τις βάρβαρες γι αυτούς γλώσσες της δύσης. Καθήκοντα λοιπόν διερμηνέα πέτυχε να αναλάβει το 1630 ο Παναγιώτης Νικούσιος (1613-1674). Ευφυής, γλωσσομαθής και με ευρεία παιδεία από τα πανεπιστήμια της Ιταλίας ο Νικούσιος δεν άργησε να αποκτήσει τεράστια δύναμη και να καταστεί κύριος των μυστικών της αυτοκρατορίας. Τόσο που να διαχειρίζεται μέχρι θανάτου του δημόσια ζητήματα αποκτήσας τον τίτλο του Σεκριτάριου της Οθωμανικής αυτοκρατορίας. Η προσωπική του επίδραση έσωσε τους Κρήτες από σφαγή επειδή συνεργάστηκαν με τους Ενετούς και αργότερα επέτυχε την απόδοση των Αγίων Τόπων στα Ιεροσόλυμα. Έχει συγγράψει τη Διάλεξη προς Βανή Εφέντη, τον Οβελίσκο της Κωνστ/πολης και τις Επιστολές προς Ευγένιο τον Αιτωλό.  Πέθανε στην Πολωνία κατά την διάρκεια μιας εκστρατείας των Τούρκων το 1673 και ετάφη στη Χάλκη της Προποντίδας, στη μονή Θεομήτορος.

Τον διαδέχθηκε ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος (1636-1708), δραγουμάνος ολκής (από τα αραβικά Αιγύπτου tarquman=διερμηνέας). Γνώστης της φιλολογίας αλλά και της ιατρικής, ο Μαυροκορδάτος σπούδασε στα πανεπιστήμια της Ιταλίας και διακρίθηκε όχι μόνο ως καθηγητής της Μεγάλης του Γένους Σχολής αλλά και ως συγγραφέας για την κλασσική καθαρότητα του ύφους του.  Η σπουδαία του διατριβή περί της κυκλοφορίας του αίματος αλλά και  αυτή περί της ελληνικής συντάξεως έχουν καταγραφεί ως μνημειώδεις για την εποχή εκείνη. Συμμετείχε ενεργά στην Συνθήκη του Κάρλοβιτς (1699), ως Μέγας Διερμηνέας του Οθωμανικού θρόνου, δίπλα στον Ρεμί Μεχμέτ Πασά, κατά την οποία τερματίστηκε ο αυστρο-οθωμανικός πόλεμος (1683-1697). Διακρίθηκε και έλαβε τον τίτλο Διερμηνέας εξ απορρήτων τον οποίο διατήρησαν και οι διάδοχοί του.

Ο γιός του Νικόλαος Μαυροκορδάτος (1670-1730), άξιος συνεχιστής της πατροπαράδοτης αυτής κληρονομιάς διατήρησε τον τίτλο είκοσι χρόνια οπότε και διορίστηκε ηγεμόνας πρώτα της Μολδαβίας (1709) και κατόπιν της Βλαχίας τον οποίο διατήρησε μέχρι τον θάνατό του. Οι δύο προαναφερόμενες ηγεμονίες διατήρησαν την ελληνικότητά τους μέχρι και το 1821.

Βλέπουμε λοιπόν τους Έλληνες μετά από δύο αιώνων δουλεία να ανέρχονται σε υψηλότατα αξιώματα εκμεταλλευόμενοι την ηθική και  πνευματική τους υπεροχή. Δηλαδή την ίδια στιγμή που οι Τούρκοι διέσπειραν τον σκοταδισμό και την βαρβαρότητα σε πολλές χώρες οι Έλληνες μόλις που χαλάρωσαν λίγο από τον δεσποτικό ζυγό άρχισαν να διαδίδουν τα γράμματα, τις τέχνες και τον πολιτισμό τους. Τυπογραφεία, θέατρα και σχολεία όλων των βαθμίδων κατέκλυσαν όλη την Ευρώπη οι ηγεμονίες μεταβλήθηκαν σε εντευκτήρια των διαπρεπών ομογενών και ξένων φιλελλήνων, των Φαναριωτών. Από τα πολλά συγγράμματα του Νικ. Μαυροκορδάτου  δημοσιεύθηκαν  μόνο το διδακτικό Φιλοθέου Πάρεργα, το Περί Καθηκόντων, όμοιο με αυτό του Κικέρωνος και το Ελληνικό Θέατρο (1758).

Τον 17ο αιώνα πολλοί εκκλησιαστικοί συγγραφείς τίμησαν  την ελληνική φιλολογία και υπηρέτησαν την εκκλησία. Ο άριστος ιεροκήρυκας Ηλίας Μηνιάτης (1669-1714) που με την κραταιά του φωνή αντήχησε στα χρόνια του Φωτίου. Με Δημοσθένεια ευφράδεια, ευγλωττία και θερμότητα στις έννοιες που εμπνέουν τις θρησκευτικές μας πεποιθήσεις αφιέρωσε τη ζωή του με διδασκαλίες  από τον άμβωνα ομιλώντας σε κοινή κατανοητή γλώσσα. Γεννήθηκε στην Κεφαλλονιά  και σπούδασε στην Ενετία με διακρίσεις από τους τοπικούς προύχοντες. Θαυμάσιο το προοίμιο του στην Σταύρωση Λόγου καθώς και ο επίλογος ενός πανηγυρικού που εκφωνήθηκε στην Ενετία την 25η Μαρτίου 1686 κατά τον οποίο επικαλείται την Θεοτόκο υπέρ της απελευθέρωσης των Ελλήνων από τον τουρκικό ζυγό. Δεν κήρυττε μόνο από τον άμβωνα σαν ιεροκήρυκας που ήταν αλλά βροντοφωνούσε υπέρ της πατρίδας του από διδασκαλικές έδρες στην Ενετία, Κεφαλλονιά, Ζάκυνθο, Κέρκυρα και Βουκουρέστι. Τέτοια ήταν η φήμη του στο εξωτερικό της χώρας που ο ηγεμόνας της Μολδαβίας, Καντεμήρ τον τίμησε αναθέτοντας του σπουδαία διπλωματική αποστολή. Αλλά και ο Ενετός διοικητής της Πελοποννήσου τον έπεισε να χειροτονηθεί επίσκοπος Καλαβρύτων το 1711 όπου και απέθανε. Οι διδαχές του τυπώθηκαν στην Ενετία το 1727 και μέχρι σήμερα ανατυπώνονται συνεχώς.

Ο Μελέτιος (1661-1714) από τα Ιωάννινα αφού συμπλήρωσε τις σπουδές του στην Ιταλία χρίστηκε σχολάρχης και ακολούθως αρχιεπίσκοπος Ναυπάκτου και μητροπολίτης Αθηνών. Ειδήμων της ελληνικής επιστήμης και ιεροκήρυκας υπηρέτησε το γένος μας με την ποιμαντορική του αυστηρή διοίκηση αλλά και με πολλά σοφά συγγράμματα όπως η εκκλησιαστική ιστορία και η γεωγραφία που εκδόθηκε το 1728 μετά πολλών δυσκολιών καθώς η τουρκική διοίκηση μόνο ταλαιπωρίες του παρείχε, όπως και του Παυσανία, σε άλλες εποχές. Παρ όλα όμως τα εμπόδια κατάφερε να συντάξει συγκριτική γεωγραφία καταγράφοντας την παλαιά λαμπρότητα του έθνους και την αθλιότητα που ζούσαν, τις στεφανωμένες άλλοτε με δόξα πόλεις της Ελλάδας με τα άθλια ερείπια. Παρασυρόμενο από μίσος κατά της τυραννίας και έρωτα προς την ελευθερία το έργο εκτιμήθηκε κατάλληλα στην Ελλάδα και την Ευρώπη καθώς θεωρήθηκε πως παρείχε πλήρεις και αξιόπιστες ειδήσεις από ιστορικές χώρες που τις σκίαζε πέπλος λήθης ένεκα της οθωμανικής τυραννίας.

Ο Νικηφόρος Θεοτόκης (1736-1800) ένας Κερκυραίος ευπατρίδης που σπούδασε σε πανεπιστήμια της Ιταλίας και υπηρέτησε την πατρίδα του αρχικά ως ιεροκήρυκας της Μεγάλης Εκκλησίας και αργότερα ως διευθυντής της ηγεμονικής σχολής στο Ιάσιο. Διαδέχθηκε στον αρχιεπισκοπικό θρόνο τον παραιτηθέντα Ευγένιο από όπου ορθοτομών τον λόγο του Θεού δεν έπαυσε να μοχθεί υπέρ του φωτισμού του έθνους. Υπήρξε ένας από τους πολυμαθέστατους συγγραφείς του 18ου αιώνα, ένθερμος πρόμαχος της ορθοδοξίας και ζηλωτής της παιδείας. Γι όλα αυτά τιμήθηκε από την αυτοκράτειρα Αικατερίνη της Ρωσίας. Μας κληροδότησε με τρεις τόμους λόγων του, πολύτιμους τόσο για την ευσέβεια και τα διδάγματα του Ευαγγελίου όσο για την καθαρότητα του ύφους και την ρητορική αξία. Επίσης το Κυριακοδρόμιον που περιλαμβάνει τα αναγιγνωσκόμενα εκάστη Κυριακή Ευαγγέλια. Δεν παρέλειψε να δημοσιεύσει και αξιόλογα σχολικά βιβλία μαθηματικών, φυσικής και γεωγραφία.

Άλλος ένας Κερκυραίος μεγάλος διδάσκαλος του γένους και φίλος του Θεοτόκη ήταν ο Ευγένιος Βούλγαρης (1716-1806). Σεμνός ιεράρχης, βαθύς φιλόσοφος, συγγραφέας και γλωσσομαθής (δέκα γλώσσες) σπούδασε όλους τους κλάδους της ανθρώπινης επιστήμης με ίση επιτυχία. Σαν διδάσκαλος διηύθυνε με επιτυχία τις σχολές Ιωαννίνων, Κοζάνης, Αθωνιάδας και την Μεγάλη του Γένους Σχολή στην Κωνστ/πολη.  Εισήγαγε σπουδαία αναμόρφωση στη διδασκαλία καθώς οι μέχρι τότε διδάσκαλοι θεωρούσαν την γραμματική ως την απόλυτη  ανωτάτη επιστήμη και εστία όλων των ανθρωπίνων γνώσεων και ότι εισάγοντας θέματα φιλοσοφικά και θετικές επιστήμες διέπρατταν ασέβεια. Η φωτεινή λοιπόν διάνοια του Βούλγαρη απελευθερωμένη από αυτή την ανόητη ρουτίνα τόλμησε την τομή και βελτίωσε όχι μόνο την διδασκαλία αλλά και τα συγγράμματα. Ως ιεράρχης υπερασπίστηκε με ζήλο τις αλήθειες της εκκλησίας κατά των αλλοθρήσκων, συνέταξε ωδές, επιγράμματα, συνέγραψε λογική, δημοσίευσε διατριβές του στα μαθηματικά, αστρονομία (επέμενε ότι ο ήλιος κινείται γύρω από τη γη) και μεταφυσική. Θα είχε αποβεί όμως ωφελιμότερος στο έθνος αν απέφευγε τον γλωσσικό αρχαϊσμό που ήταν αντιληπτός μόνο από λίγους. Τέλος θα πρέπει να μνημονεύσουμε την κατ αξίωση της αυτοκράτειρας Αικατερίνης, η οποία αργότερα τον συγκατέλεξε ως μέλος της αυτοκρατορικής Ακαδημίας της Πετρούπολης,  μετάφραση της Αινειάδας του Βιργίλιου σε ομηρικούς στίχους.

Ένας επαναστάτης, πολιτικός στοχαστής, πρόδρομος και πρωτεργάτης του νεοελληνικού Διαφωτισμού θα συμπληρώσει τους σπουδαιότερους Φαναριώτες εκείνης της εποχής. Ο εθνομάρτυρας  Ρήγας Φερραίος (1757-1798).  Γεννήθηκε στο Βελεστίνο και συμπλήρωσε τις σπουδές του στο Βουκουρέστι όπου άκμαζαν τα ελληνικά εκπαιδευτήρια υπό την προστασία των εκεί Ελλήνων ηγεμόνων. Ενθουσιώδης εργάτης υπέρ της απελευθέρωσης του έθνους ο Βελεστινλής (έτσι επιθυμούσε να τον αποκαλούν), συνέταξε χάρτη της Ελλάδας με πρόθεση να διαφωτίσει το πνεύμα των ομογενών και να εξάψει το φρόνημα τους. Επίσης δημοσίευσε στρατιωτικό εγκόλπιο, προσωρινό πολιτικό κανονισμό και τους Ύμνους. Αυτοί οι ύμνοι που τραγουδούσαν για τριάντα χρόνια  άνδρες και γυναίκες και χρησίμευσαν ως μπαρούτι για την έκρηξη της επανάστασης του ’21. Αυτός όμως ο ενθουσιασμός έγινε αιτία να συλληφθεί στην Τεργέστη από τις αυστριακές αρχές και να παραδοθεί στους Τούρκους που τον στραγγάλισαν στο Βελιγράδι την 12/6/1798. Ο μαρτυρικός του θάνατος τον κατέταξε στους Πρωτομάρτυρες της ελληνικής ελευθερίας γι αυτό και ανδριάντας του κοσμεί την είσοδο του Πανεπιστημίου Αθηνών. Ο Θούριος του θεωρείται το προανάκρουσμα της ελληνικής επανάστασης και ο κάλλιστος των ύμνων του που και σήμερα ακόμη συγκινεί: ΄΄ως πότε παλληκάρια να ζώμεν στα στενά, μονάχοι σαν λιοντάρια στες ράχες στα βουνά; Καλλίτερα μιας ώρας ελεύθερη ζωή, παρά σαράντα χρόνια σκλαβιά και φυλακή΄΄

Και φτάσαμε στα χρόνια της εθνικής μας παλιγγενεσίας όπου η εκδίκηση του σουλτάνου ενάντια στους Έλληνες της βασιλεύουσας υπήρξε τρομερή με αποκορύφωμα τον απαγχονισμό του πατριάρχου Γρηγορίου του Ε’ μπροστά στην κύρια είσοδο του Πατριαρχείου. Στους δρόμους της Σμύρνης και της Πόλης τα θύματα των Ορθοδόξων υπολογίζονται σε 10.000. Άλλοι βιασμένοι, άλλοι κατακρεουργημένοι και άλλοι φυλακισμένοι κάτω από μαρτυρικά βασανιστήρια. Στην Σμύρνη μπροστά στην είσοδο της οικίας Παπαρρηγόπουλου, πατέρα του ιστοριογράφου, κρεμάστηκαν ο πατέρας του, ο αδελφός του και ο γαμπρός του ως ένοχοι προδοσίας.

Ο κλασικισμός, ο ρομαντισμός, η στιχουργία και η έκφραση  όμως χαρακτήριζαν και τους άλλους λόγιους του 19ου αιώνα, από την άλλη πλευρά του Αιγαίου, των Αθηναίων, όπου ο ελληνισμός επιχειρούσε τα πρώτα του βήματα στην λογοτεχνία μετά την επανάσταση, αλλά και των νεωτεριστών όσο και  ιδεαλιστών επτανήσιων που οραματίζονταν ένα κόσμο που ερχόταν. Την ίδια στιγμή οι Φαναριώτες όπως και οι απόγονοί τους, οι Νεο Φαναριώτες της Κωνστ/πολης είχαν εξαντλήσει  την εθνωφελή προσφορά τους και απειλούνταν από οραματιστές της δημοτικής γλώσσας (Ηλίας Τανταλίδης (1818-1876), Ανδρέας Σπαθάρης (1837-1901), και  Ανδρέας Παπαδόπουλος).  Η διαμάχη αυτή μεταξύ λογίων και λαϊκών  θα κορυφωθεί με αποτέλεσμα την επικράτηση και εμπέδωση της δημοτικής με την έκδοση των περιοδικών Φιλολογική Ηχώ (1893) και Λόγος (1920). Η εκκλησία στο Φανάρι, από φύση της συντηρητική και προσκείμενη στην αρχαϊζουσα γλώσσα, αντιδρά και πρωτοστατεί διώξεις εναντίον των μαλλιαρών όπως  αποκαλούσε τους δημοτικιστές αποστέλλοντας επιστολές με υπογραφή του πατριάρχου Βενιαμίν για την  προστασία της αρχαϊζουσας στα εκπαιδευτικά ιδρύματα .

Καμία άλλη τάξη δεν γνώρισε τόση απέχθεια και δυσπιστία από τους Ελλαδίτες όση οι Νεοφαναριώτες που κατέφθαναν στην πατρίδα. Ακόμη και ο Κολοκοτρώνης αναφερόμενος στον Αλεξ. Μαυροκορδάτο  είπε το προφητικό “τον μισώ αυτόν τον μορφωμένο Έλληνα” αφού  η όπως πάντοτε κατευθυνόμενη και δημαγωγική δημοσιογραφία φρόντιζε από καιρό και στο όνομα ενός μισαλλόδοξου πατριωτισμού να στρέψει την κοινή γνώμη ενάντια στους ξένους αλλά και στους Έλληνες της διασποράς. Σας λέει τίποτε αυτό ; Κατά την διάρκεια αυτής της παραπλανητικής θύελλας θα φύγουν από την Ελλάδα πολλοί Νεοφαναριώτες, όπως ο Γεώργιος Ζαρίφης, του οποίου ο πατέρας Ιωάννης υπήρξε από τους πρωτεργάτες της επανάστασης, θα φύγουν και θα εγκατασταθούν στην Πόλη όπου θα διαπρέψουν ως τραπεζίτες και διοικητικοί σύμβουλοι.

Όσοι έμειναν, παρά την υβριστική απόχρωση που τους συνάψανε, χρησιμοποίησαν την εμπειρία τους για να μεταβάλλουν την Αθήνα σε μια πόλη όπως την Σμύρνη, την Αλεξάνδρεια και την Οδησσό. Έγιναν λοιπόν οι ίδιοι πολιτικοί και διπλωμάτες που κάτω από την επίβλεψη και εμπειρία τους θα αναδιοργάνωναν την αστυνομία, το διπλωματικό σώμα, την οικονομία, την υγειονομική υπηρεσία, την νομοθεσία, την πολιτική,την εκπαιδευτική και πολιτιστική ζωή της νέας Ελλάδας. Ήταν τόσοι οι λόγιοι και οι συγγραφείς Φαναριώτες που μπορούσες να υποθέσεις πως η Κωνσταντινούπολη μεταφέρθηκε στην Αθήνα. Τελικά μαλακώνουν τα βίαια πάθη των προηγούμενων καιρών και άρχισαν να παρατηρούνται ακόμη και γάμοι  Νεοφαναριωτών με Ελλαδίτες. Όμως στο Φανάρι, στην Πόλη, τι γίνεταi; Η συνοικία κατά τις αρχές του 19ου αιώνα σχεδόν κατεστραμμένη γίνεται το αραξοβόλι των αποκληρωμένων και του υπόκοσμου. Η ελίτ της Πόλης μεταφέρθηκε στον Βόσπορο, στον Γαλατά και στα Ταταύλα. Πολυτελείς επαύλεις, πολυτελή καϊκια, βεγγέρες, αριστοκρατία και αδιανόητη χλιδή σε μια κοινωνία που ζούσε κάτω από την απειλή του εκάστοτε σουλτάνου. Αυτή η κοινωνία όμως που γνώριζε πολύ καλά τον τρόπο συμπεριφοράς απέναντι στην Υψηλή Πύλη, κατάφερε με την παιδεία και την εξυπνάδα της να “τρυπώσει” στο δημόσιο και στις κυβερνητικές θέσεις σε σημείο ώστε να εξαρτώνται πολλά από αυτήν. Έτσι κατά τα τέλη του 19ου αιώνα βλέπουμε η οθωμανική διοίκηση να γεμίζει με κατόχους τίτλων εξουσίας  Έλληνες. Μέλη των υπουργείων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας αναδεικνύονται ονόματα όπως αυτών των Χρηστάκη Ζωγράφο, Σκυλίτση Στεφάνοβιτς, Αλέξανδρου Καραθεοδωρή (Υπ.Εξωτερικών), Μπαλτατζή, Ροδοκανάκη και άλλοι πολλοί. Η ετοιμοθάνατος, κατά την Ευρώπη, Οθωμανική Αυτοκρατορία βρίσκεται σε πλήρη οικονομικό μαρασμό και η δύναμη των Νεοφαναριωτών μεγάλη. Σε τέτοιο σημείο που να εξαρτάται από αυτούς ο δανεισμός της αυτοκρατορίας, οι τραπεζικές συναλλαγές ακόμη και το διαμετακομιστικό της εμπόριο με την Δυτική Ευρώπη. Οι περίφημοι μέχρι και σήμερα τραπεζίτες του Γαλατά εξασφαλίζουν πακτωλό ευρωπαϊκών κεφαλαίων  ως αναπόφευκτοι μεσάζοντες προς τέρψη του σουλτάνου. Ο Γεώργιος Ζαρίφης θεωρήθηκε ως ο Rothschilld της ανατολής.

Τη ίδια στιγμή στην Αθήνα κατά τα τέλη του 19ου αιώνα κάνει την εμφάνισή της μια νέα ολιγαρχία. Η κυβέρνηση Τρικούπη κάνει άνοιγμα προς τους Νεοφαναριώτες της Πόλης οι οποίοι στρέφουν το βλέμμα τους στην μητέρα πατρίδα τους και αρχίζουν να επενδύουν σ αυτήν χωρίς βέβαια να εγκαταλείπουν την βασική τους έδρα που θα παραμείνει η Κωνσταντινούπολη μέχρι τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ιδρύουν και επενδύουν κεφάλαια σε ορυχεία, τράπεζες, εμπόριο, δημόσια έργα, ατμόπλοια, σιδηρόδρομους ακόμη και στην διοργάνωση και εισαγωγή στην Ελλάδα Δυτικών δανείων.

Η αλαζονεία τους όμως καθώς και η επιδειξιομανία τους,  τα πολυτελή νεοκλασικά μέγαρα τους και η νοοτροπία του αποικιοκράτη επανέφεραν τον εμφύλιο πόλεμο με τους γηγενείς. Ιδιαίτερα δε όταν η κατάρρευση των μετοχών των ορυχείων του Λαυρίου κατέστρεψε οικονομικά πολλές ελληνικές οικογένειες το 1873 η βόμβα μεγατόνων εξερράγη και το μίσος ξεχείλισε από το ποτήρι. Έτσι από τη μια στιγμή στην άλλη οι επενδυτές μετατράπηκαν σε “σπέρματα Εβραίων, Τούρκων, Γύφτων και Βουλγάρων” κατά τον λογοτέχνη Εμμ. Ροϊδη “που τρέφονται από το κρέας των αυτόχθονων”

Αλλά ο χρόνος, όπως συνηθίζουμε να τον αποκαλούμε πανδαμάτορα, έκανε και πάλι το θαύμα του. Ο 20ος αιώνας θα επουλώσει κι αυτές τις πληγές και η προσέγγιση των δύο οχθών θα πραγματοποιηθεί με τον γάμο του Ελ.Βενιζέλου με την Νεοφαναριώτισσα Ελένη Σκυλίτση, αλλά και την υπουργοποίηση του Εμμ.Μπενάκη ακόμη και τον γάμο της κόρης του Πηνελόπης Δέλτα με τον Νεοφαναριώτη γιο της Σοφίας Καραθεοδωρή.

Παρ όλα αυτά  η διχαστική διάθεση των γηγενών και αυτόχθονων  Ελλήνων με τους ομογενείς από την Τουρκία έχει ριζώσει στο DNA τους και δεν λέει να ξεκολλήσει και τόσο εύκολα. Το μίσος μερίδας Ελλήνων κατά των προσφύγων ξεριζωμένων από τα πάτρια εδάφη της Μικράς Ασίας το 1922 αλλά και των εκδιωχθέντων από την Κωνσταντινούπολη Ελλήνων υπηκόων το 1964 δείχνει πόσο δύσκολα θα αποβάλλει ο Ελλαδίτης την λέξη “τουρκόσπορος” από το λεξικό του. Μια λέξη που μόνο μίσος εκπέμπει αφού οι ομογενείς Έλληνες της Τουρκίας αποδεικνύονται περισσότερο πατριώτες αν αναλογιστεί κανείς κάτω από ποιές συνθήκες παραμένουν Έλληνες.

Ας αναφέρουμε τους  σπουδαιότερους  Φαναριώτες των Αθηνών :

Ο Ρίζος – Ραγκαβής Αλέξανδρος που γεννήθηκε στην Κωνστ/πολη το 1809 και πέρασε τα παιδικά του χρόνια στο Βουκουρέστι στην έδρα του ηγεμόνα Αλέξανδρου Σούτσου. Εγκαταστάθηκε στο Ναύπλιο το 1829 ως ανθυπολοχαγός για να παραιτηθεί αργότερα και να σταδιοδρομήσει πρώτα ως γραμματέας της Αρχαιολογικής Εταιρίας (1837) και αργότερα ως καθηγητής Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας. Διατέλεσε Υπουργός Εξωτερικών στις κυβερνήσεις Βούλγαρη και Αθ. Μιαούλη (1857). Δέκα χρόνια αργότερα υπηρέτησε ο πρεσβευτής σε πολλές πόλεις της Ευρώπης. Πέθανε το 1892. Τα έργα του χωρίζονται σε ποιητικά (Διονύσου Πλους, Γοργός Ιέραξ), θεατρικά (του Κουτρούλη ο Γάμος, Τριάκοντα Τύραννοι, η Εύα), ρομάντζα (ο Συμβολαιογράφος, ο Πρίγκηπας του Μοριά, Λεϊλά) και πεζογραφήματα (ο Αυθέντης του Μορέως, το Γεφύρι της Κατάρας, Άπαντα).

Alexandra Papadopoulou (1867-1906).jpg

Η Αλεξάνδρα Παπαδοπούλου γεννήθηκε στην Βλάγκα της  Κωνσταντινούπολης το 1876. Σαν δασκάλα εργάστηκε σε σχολεία κοντά στην Κωνσταντινούπολη και  στη  Σηλυβρία, όπου και ανέπτυξε εθνική δράση. Το 1902 βρέθηκε στο Βουκουρέστι όπου απασχολήθηκε στο ελληνικό Παρθεναγωγείο Ευαγγελισμός και συμπλήρωνε το εισόδημά της ως δασκάλα . Το 1893 ίδρυσε τον Μορφωτικό Σύλλογο Γυναικών και έτσι δημιούργησε αντιπάλους καθότι άγαμος, νεαρά και κυρίως μαχητική στην χειραφέτηση της γυναίκας. Στην διάρκεια του Μακεδονικού Αγώνα είχε επαφές τόσο με τον Παύλο Μελά όσο και με τον Γερμανό Καραβαγγέλη για την επίλυση των εθνικών θεμάτων. Πέθανε πολύ νέα το 1906 από καρκίνο του στομάχου στο νοσοκομείο Βαλουκλή της Πόλης. Το ημερολόγιο έδειχνε την 8η Μαρτίου, παγκόσμια ημέρα εορτασμού της Γυναίκας. Έργα της οι Κακές Γλώσσες, Ημερολόγιον της Δεσποινίδος Λεσβίου, Θάνατος στα Ξένα, η Θεία Ευτυχία κ.α

Ένας άλλος Φαναριώτης ποιητής και δάσκαλος του έθνους, ο πλέον γνήσιος εκφραστής των αρχών και ιδεωδών της Κωνσταντινούπολης, ο Ανδρέας Σπαθάρης γεννήθηκε  το 1837 στην Πόλη και μαζί με τον Ηλία Τανταλίδη εξέφραζαν τις πεποιθήσεις και τα ιδανικά του αιώνα τους. Ενός αιώνα όπου οι ποιητές και λόγιοι ερωτοτροπούσαν πότε με την δημοτική, πότε με την αρχαϊζουσα και πότε με την καθαρεύουσα. Μεσήλικας ο Σπαθάρης δημοσίευε τα ποιήματά του στο περιοδικό Κόσμος της Πόλης με το ψευδώνυμο Απόδημος. Παράλληλα δίδασκε στη Μεγάλη του Γένους Σχολή στο Φανάρι, Φυσικομαθηματικά και Αστρονομία  (1864-1900) με αποτέλεσμα να μη μπορέσει ποτέ να ευδοκιμήσει στο πεδίο της ποίησης όσο ο φίλος του Τανταλίδης που κι αυτός με τη σειρά του υπηρέτησε στη Θεολογική Σχολή της Χάλκης ως καθηγητής Φιλολογίας. Πέθανε τον Φεβρουάριο του 1901. Ποιήματά  του αναφέρονται το Κύκνειο, ο Ψαράς, Πόθοι, Τα Άστρα, Τραγούδι, το Πέλαγος.

Ο Ηλίας Τανταλίδης γεννήθηκε στο Φανάρι της Κωνστ/πολης το 1818. Πλούσια η εκπαιδευτική του σταδιοδρομία ξεκίνησε από την πατριαρχική του Γένους Σχολή, συνέχισε σε σχολείο του Κουρούτσεσμε Βοσπόρου και συμπλήρωσε τις σπουδές του στην Ευαγγελική Σχολή της Σμύρνης. Στη συνέχεια μετέβη στην Αθήνα όπου επί 3 χρόνια παρακολούθησε ανώτερα Μαθηματικά, Φιλοσοφία και Φιλολογία  στο νεοιδρυθέν εκεί Πανεπιστήμιο. Επιστρέφει στην Πόλη όπου επιχείρησε να εκδώσει εκκλησιαστικό περιοδικό. Δεν πρόλαβε όμως καθότι το 1845 τυφλώθηκε. Στον υπόλοιπο βίο του και επί 30 χρόνια δίδαξε Ελληνικά γράμματα στην Θεολογική Σχολή της Χάλκης οδηγούμενος από τον πιστό του υπηρέτη. Απεβίωσε το 1876 σε ηλικία 58 ετών από περιτονίτιδα. Έργα του τα Ψάρια της Ζωοδόχου Πηγής, Τω Αειμνήστω Διδασκάλω, Θρακών Άσμα, η Αποδημία της, Ύμνος Τελευταίος εις τον Μάϊον. Απεβίωσε σε ηλικία 58 ετών στην Κωνσταντινούπολη το 1876 από οξεία περιτονίτιδα.

Ο Γρηγόριος Παλαιολόγος γεννήθηκε στην Κωνστ/πολη το έτος 1794.  Το 1829 ήρθε στην Ελλάδα και διορίστηκε από τον Καποδίστρια διευθυντής του «Προτύπου Αγροκηπίου» στο Ναύπλιο. Το 1839 εξέδωσε το πρώτο περιπετειώδες μυθιστόρημα  στα πρότυπα των ευρωπαϊκών με τίτλο ο Πολυπαθής . Ένα έργο που η υπόθεση του διαδραματίζεται μεταξύ οθωμανικής Κωνστ/πολης και Ελλάδας του Όθωνα με ήρωα κάποιον που ξαναβρίσκει την χαμένη του αγάπη μετά από εξήντα χρόνια. Στη συνέχεια διορίστηκε στο ελληνικό προξενείο της Πόλης όπου εξέδωσε τα μυθιστορήματα ο Ζωγράφος και το Επιστολάριον. Πέθανε στην Πόλη το 1844

Γιατρός, συγγραφέας αλλά και  γνήσιος Φαναριώτης, ο Βασιλειάδης Νικόλαος γεννήθηκε στο Φανάρι της Κωνσταντινούπολης το 1867 από φτωχιά οικογένεια. Σπούδασε αρχικά στο σχολείο του Μπαλατά και αργότερα κατάφερε να τελειώσει την Ευαγγελική Σχολή της Σμύρνης. Φοίτησε στη ιατρική σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών  με μετεκπαίδευση στην Γερμανία. Επιστρέφει στην Πόλη και συνεργάζεται με φιλολογικά περιοδικά. Το πρώτο του βιβλίο, ένα πεζογράφημα με τίτλο Εικόνες από την Κωνσταντινούπολη και την Αθήνα κυκλοφόρησε το 1910. Μετά την Μικρασιατική καταστροφή γυρίζει πάλι στην Αθήνα και το 1929 κυκλοφορεί  το βιβλίο του Θρύλοι της Πόλης . Άλλα έργα του είναι Εικόνες απ το Φανάρι, Εκκλησιαστική Μουσική και Ανέκδοτα ποιήματα του Γ.Βιζυηνού. Πέθανε το 1945.

Ο ποιητής, πεζογράφος και λόγιος Γεώργιος Βιζυηνὸς γεννήθηκε στη Βιζύη τῆς Ἀν. Θρᾴκης τὸ 1848 και σπούδασε στη Θεολογική σχολή της Χάλκης   έχοντας καθηγητή τον ποιητή Ηλία Τανταλίδη.

Ο τυφλός Φαναριώτης καθηγητής διέκρινε την ιδιοφυία του νεαρού μαθητή του και τον σύστησε στον εθνικό μας ευεργέτη  Γεώργιο Ζαρίφη με δαπάνες του οποίου  ολοκλήρωσε τις σπουδές του στο Πανεπιστήμιο των Αθηνών. Αργότερα τελειοποίησε τις σπουδές του στη Γερμανία όπου και αναγορεύθηκε διδάκτωρ φιλολογίας. Στη συνέχεια διορίστηκε καθηγητής του δραματικού τμήματος στο Ωδείο Αθηνών. Το 1892 προσβλήθηκε από ψυχική νόσο και πέθανε μετά από 4 χρόνια στο Δρομοκαϊτειο φρενοκομείο. Τα πρώτα ποιήματά του Κόδρος και Βοσπορίδες Αύραι καθώς επίσης και η ποιητικές του συλλογές με τίτλο  Ατθίδες Αύραι και Άρες Μάρες Κουκουνάρες βραβεύθηκαν στην Αθήνα σε διαγωνισμό το 1874. Επίσης συνεργάστηκε με τα περιοδικά Εστία και Διάπλαση των Παίδων. Τὰ διηγήματά του Τὸ ἁμάρτημα τῆς Μητρός μου, Ποῖος ἦταν ὁ Φονεὺς τοῦ Αδελφοῦ μου, Αἱ συνέπειαι τῆς Παλαιᾶς Ιστορίας, Τὸ Μόνον τῆς Ζωῆς μου Ταξείδιον θεωροῦνται σημαντικότατα ἔργα τῆς νεοελληνικῆς λογοτεχνίας.

Συμπερασματικά ανακεφαλαιώνοντας την έκτη περίοδο των ελληνικών γραμμάτων καταλήγουμε ότι ενώ στη δύση δια του ελληνισμού διαχέεται άπλετο φως και η λογοτεχνία χρωματίζεται αναγεννησιακά στην ανατολή επικρατεί βαθύς σκοταδισμός των ελληνικών γραμμάτων κάτω από την τουρκική λαίλαπα. Βέβαια σπινθήρες αναγέννησης υπάρχουν όπως η εκκλησία και  οι Φαναριώτες αλλά και φωτοβολίδες ελπίδας, όπως τα ηρωικά άσματα λογίων ανδρών με κορυφαία του Ρήγα Βελεστινλή.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *