ΤΟ ΤΟΥΝΕΛ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ ΚΑΙ ΤΑ ΣΚΑΛΑΚΙΑ

 

Το περίφημο «τουνέλι» της Πόλης. Το δεύτερο υπόγειο τελεφερίκ που κατασκευάστηκε στον κόσμο έπειτα από αυτό του Λονδίνου (μετρό). Συνδέει δύο σημαντικούς κόμβους στην «πέρα» του Βυζαντίου περιοχή, το πολύβουο εμπορικό Γαλατά δηλαδή τις τράπεζες (Bankalar caddesi)  στα παράλια του Κεράτειου Κόλπου με το Πέρα (Beyoglu) της διπλωματίας, των πολυτελών κατοικιών, των ξενοδοχείων, εστιατορίων, καφέ, θεάτρων και των μοντέρνων καταστημάτων ενδύσεως και επίπλων μόνο σε 90 δευτερόλεπτα.

Σήμερα θα τολμήσω να προσεγγίσω στην ευρύτερη περιοχή του Τούνελ και θα προσπαθήσω να φωτογραφήσω και να αποτυπώσω όσο πιo ζωντανά μπορώ να θυμάμαι την ιστορία τους μέχρι τα χρόνια του ”αποχωρισμού”.

Το δεύτερο ήμισυ του 19ου αιώνα οι δύο περιοχές του Πέρα και του Γαλατά αποτελούσαν την καρδιά της οικονομίας αλλά και του εμπορίου της Κωνσταντινούπολης και κατ΄ επέκταση της Οθωμανικής αυτοκρατορίας καθόσον πολλές τράπεζες, ασφαλιστικές και εμπορικές εταιρίες εγκατέστησαν τα κεντρικά τους γραφεία στις δύο αυτές περιοχές. Ένας λόφος που χωρίζει αυτούς τους δύο σημαντικούς κόμβους δυσκολεύει την μετακίνηση των κατοίκων, οι οποίοι επιλέγουν την ανηφόρα του Yuksek Kaldirim, τα Σκαλάκια για τους Πολίτες, για να φτάσουν από το Καράκιοϊ (Γαλατά) στο Πέρα. Ένας λόφος που χώριζε το οικονομικό και εμπορικό κέντρο από τις κατοικίες τους.

Το 1867, ένας Γάλλος μηχανικός, ο Eugene Henri Gavand είχε επισκεφτεί την Κωνσταντινούπολη για τουριστικούς λόγους και εντυπωσιάστηκε όταν είδε το πλήθος να ανεβοκατεβαίνει τα Σκαλάκια.

Σκέφτηκε λοιπόν  πόσο πολύτιμη θα ήταν η μετακίνηση αυτού του κόσμου να γίνεται με ένα βαγόνι μέσα από μια σήραγγα κάτω από τον λόφο. Όταν γύρισε στο Παρίσι ασχολήθηκε με το θέμα, ετοίμασε μια σχετική μελέτη και τον Ιούνιο του 1869 πέτυχε τη χρηματοδότηση του έργου από τον σουλτάνο Αμπντούλ Αζίζ. Ο γαλλοπρωσικός πόλεμος όμως που επακολούθησε από μια πλευρά αλλά και οι καθυστερήσεις και ταλαιπωρίες για τις απαλλοτριώσεις από την άλλη έβαλαν φραγμό στις εργασίες που τελικά ξεκίνησαν τον Ιούλιο του 1871 και τελείωσαν τον Δεκέμβριο του 1874.

Η επαναστατική για την εποχή, πρώτη διαδρομή του τούνελ σημειώνεται την 17 Ιανουαρίου του 1875.

Η σήραγγα έχει μήκος 555 μέτρα, πλάτος 6,7 μέτρα και ύψος 4,9 μέτρα. Είναι παράλληλη με το Yuksek Kaldirim, η κλίση των γραμμών κυμαίνεται στο 15%  και η διαφορά υψομέτρου μεταξύ των δύο αφετηριών  αγγίζει τα 62 μέτρα.

Κατ αρχάς σχεδιάστηκε να λειτουργούν δύο παράλληλα βαγόνια αλλά τελικά επικράτησε η ιδέα της μονής γραμμής, με δύο βαγόνια που θα ξεκινούσαν ταυτόχρονα από τις δύο αφετηρίες και θα διασταυρωνόντουσαν στη μέση της σήραγγας σε διπλή γραμμή για 20 μέτρα μήκος.

Η κίνηση των ξύλινων τότε βαγονιών γινόταν με ατμοκίνητη μηχανή των 150 ΗΡ και με ιμάντες, στους οποίους ήταν δεμένα. Το πρώτο βαγόνι εξυπηρετούσε τους επιβάτες, που την εποχή εκείνη διαχώριζαν τους άντρες από τις γυναίκες με ειδικό παραβάν . Το δεύτερο βαγόνι εξυπηρετούσε αγαθά, εμπορεύματα αλλά και ζώα. Μέχρι και άλογα στοίβαζαν στον χώρο αυτό.

Στις δύο αφετηρίες υπήρχε επανδρωμένο παρατηρητήριο (inspector) που ρύθμιζε την κίνηση των ιμάντων, την πίεση του ατμού και την ταχύτητα των βαγονιών με ειδικές μανιβέλες.

Μια μέρα, θα ήταν στις αρχές του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, λόγω πλημμελούς συντήρησης των ιμάντων, κόπηκε ο ένας και το βαγόνι που ήταν δεμένο σ αυτό προσέκρουσε με ιλιγγιώδη ταχύτητα στις μπάρες του Καράκιοϊ και καταστράφηκε ολοσχερώς. Ενας νεκρός και πολλοί τραυματίες ήταν το αποτέλεσμα αυτής της αμέλειας.

Μια άλλη ζεστή νύχτα, του Ιουνίου του 1969 αυτή τη φορά, μια χούφτα Πολίτες παρακαλουθούσαν στο Καράκιοϊ ένα τεράστιο σε μέγεθος για την εποχή εκείνη φορτηγό να μεταφέρει τα παλιά βαγόνια του τούνελ πρώτα στο Σίρκετζι και μετά με οχηματαγωγό στις αποθήκες των τραμ στο Kusdili. Η πόλη κοιμόταν και κανείς δεν πήρε είδηση την μεταφορά των βαγονιών του ιστορικού τούνελ. Οι γενικές όσο και επαναστατικές διαμορφώσεις και προσθήκες από την εταιρία ΙΕΤΤ, που είχε την  εκμετάλλευση του τούνελ, άρχισαν  από τα βαγόνια που μετατράπηκαν σε ατσάλινα, μοντέρνα και να κινούνται πάνω σε ελαστικούς  τροχούς αέρος.  Η ταχύτητα των συρμών αυξάνεται σε 25 χλμ/ω και επιτρέπει στον επιβάτη να μεταβαίνει από το ένα σημείο στο άλλο μόλις σε 5 λεπτά, μαζί με την αναμονή. Η κινητήριος μηχανή αντικαταστάθηκε από νεώτερη των 350 ΗΡ.

Σήμερα, στην εποχή του μετρό, το τούνελ αποτελεί ακόμη μέσο εξυπηρέτησης επιβατών από και προς τους  δύο κόμβους  και συνδυάζει έξοχα τις δύο εποχές, της οθωμανικής και της μοντέρνας αφού κρατά το ρετρό χρώμα του αλλά και την μυρωδιά των γράσων.

Δύο φορές ανέστειλε τη λειτουργία του το τούνελ. Την πρώτη μετά το δυστύχημα που αναφέραμε παραπάνω για 3,5 μήνες και την δεύτερη κατά την ανακαίνισή του το 2008 για 5 μήνες.

Η καθημερινή λειτουργία του τούνελ αρχίζει στις 7 π.μ και τελειώνει στις 9 μ.μ.

                                                                       Η  Πλατεία Τούνελ

Πολύ ιδιαίτερη και αξιόλογη είναι η ιστορία της Πλατείας του Τούνελ η οποία βρίσκεται στην αρχή της Grand Rue du Pera. Τα παλιά χρόνια εδώ, όπως και στην πλατεία Ταξίμ, υπήρχαν κοιμητήρια, τα γνωστά μνηματάκια όπως οι Ρωμηοί της Πόλης αποκαλούσαν.

Όταν άρχισε να κατασκευάζεται το τελεφερίκ άρχισε και η μεταφορά των κοιμητήριων και ο χώρος άρχισε να παίρνει άλλη όψη, κυρίως μετά την οικοδόμηση του Μέγαρου Σεφέρογλου. Διαμορφώθηκαν οι δρόμοι Καρανφίλ, Σουμπούλ, Ναντίρ και βέβαια η Λεωφόρος Buyuk Hendek, η οποία πράγματι διέσχιζε ένα χάνδακα. Είμαστε στο 1878 και τα τείχη του Γαλατά ακόμη δεσπόζουν στην περιοχή. Πάνω σ αυτή τη λεωφόρο βρισκόντουσαν τα γραφεία της τουρκικής εφημερίδας La Turquie και αργότερα το 1890 ο ΝεοΛόγος της ρωμέϊκης κοινότητας.

Οι δρόμοι γύρω από το τούνελ άρχισαν σιγά σιγά να κατοικούνται από Εβραίους και Λεβαντίνους. Στην ουσία η πλειονότητα των κατοίκων ήταν Καραϊμίτες Εβραίοι, που στην προσπάθειά τους να αναδομηθούν κοινωνικά εγκατέλειπαν την περιοχή τους το Καραϊμ Κιόϊ, το γνωστό Καράκιοϊ. Οι Καραϊμίτες αποτελούσαν ένα κίνημα του Ιουδαϊσμού που αναπτύχθηκε σε περιοχές της Ουκρανίας, Λιθουανίας, Κριμαίας, Πολωνίας και Γαλικίας και οι οποίοι μιλούσαν άπταιστα την τουρκική γλώσσα.

Στις αρχές του 20ου αιώνα παρατηρείται μια ταχεία οικοδομική ανάπτυξη στην περιοχή του Τούνελ και δειλά δειλά εμφανίστηκε και το πρώτο ρωμέϊκο καπηλιό, του κυρ Σταύρου στην οδό Καρανφίλ και στην κορυφή της ανηφόρας Σισχανέ (shesh = στην τουρκική ορολoγία του ταβλιού έχει την έννοια του έξη. Εδώ σημαίνει το ΣΤ΄ Νομαρχιακό Διαμέρισμα της Πόλης). Έτσι οι Εβραίοι, βλέποντας η περιοχή να κατακλύζεται από Ρωμηούς άρχισαν να μετακινούνται προς τις γειτονιές του Κουλά του Γαλατά (Kule dibi).Τα νέα κτίρια που οικοδομήθηκαν ήταν οι πολυκατοικίες των Handi Bey, Farhi, Ohan Bagdatliyan, Κωστή και Χρυσόστομου.

Στο Ενσίζ σοκάκι υπάρχει το μηχανοστάσιο του Τούνελ με εκείνη την μεγαλοπρεπή τσιμινιέρα του και τα γραφεία της εταιρίας που εκμεταλεύεται το τελεφερίκ.Λίγο παρακάτω στο Kabristan Sokak  διέμενε ο Dr. Pelegrino  με την πεντάμορφη μαυρομάλλα κόρη του Jorgette (1947). Στην ίδια γειτονιά υπήρχε ωδείο που λειτουργούσε από το 1884 κάτω από την διεύθυνση του καθηγητή του γερμανικού λυκείου κ Paul Lange και απέναντι το ατελιέ καπέλλων Ensiz Sapka.

Στην κάτω γωνιά του Μεγάρου Τούνελ υπήρχε το μαλεμπιτζίδικο του Arif Aydin που τα καλοκαίρια προεκτεινόταν στο πεζοδρόμιο και ο Niyazi abi σέρβιρε το περίφημο μαστιχάτο ντοντουρμά του με ιδιαίτερη μαεστρία γνωστή ως και σήμερα.

Στο Ensiz sokak είχαν την αφετηρία τους και τα τραμ των γραμμών Macka – Tunel (με ενδεικτική πινακίδα σε χρώμα μπλέ/κόκκινο), Kurtulus – Tunel (με ενδεικτική πινακίδα σε χρώμα κόκκινο/κίτρινο) και Sisli – Tunel (με ενδεικτική πινακίδα σε χρώμα κόκκινο).

Το 1923 οικοδομείται στην περιοχή ένα από τα μεγαλύτερα κτίρια της περιοχής, το Μέγαρο Τούνελ. Εδώ θα εγκαταστήσουν τα γραφεία τους η Ηλεκτρική Εταιρία, η Εταιρία Υγραερίου Κωνσταντινουπόλεως, το Αλλαντοπωλείο του Καμηλάρη και το βιβλιοπωλείο-τυπογραφείο του Ξενοφώντα Σεργιάδη, το γνωστό σε όλους μας από τις αγορές των ελληνικών βιβλίων μας καθώς και τα εγχειρίδια Φυσιολογίας και Βιολογίας του αξέχαστου καθηγητή μας στο Ζωγράφειο,  Δημ.Παντελάρα.

Παραδίπλα στο παγωτατζίδικο του Arif Aydin βρισκόταν το κατάστημα κορσέδων και γυναικείων εσωρούχων Jean Roussel, λίγο παρακάτω το ωρολογοποιείο του Samouel και το ραφείο του Sakir. Στην πίσω πλευρά ήταν η οδός Sumbul που σήμερα ονομάζεται Tramvay sokak. Εδώ υπήρχε το εστιατόριο Fisher και τα καφενεία του Ali Hosnudi και του Lutfi Beyzade, το ιατρείο του διάσημου Dr. Mandil και το ραφείο του Rafael στη γωνία με το δρόμο Galib Dede, προέκταση του Yuksek Kaldirim.

Αν γυρίσουμε λίγο πίσω και στα πρώτα νούμερα της Μεγάλης Λεωφόρου (Istiklal caddesi)  θα βρούμε το ζαχαροπλαστείο Victor Tiring (1929) και απέναντι το διάσημο φωτογραφείο Surreya, στο οποίο όλοι οι Πολίτες έχουμε βγάλει τουλάχιστον μία φωτογραφία. Στην ίδια γειτονιά και προς την οδό Tekke έχει πρόσοψη στην πλατεία το κρεοπωλείο του κυρ Βασίλη  Γουλιάδη καθώς και ένα μικρό καπηλειό. Δίπλα τους το βιβλιοπωλείο του Χριστόδουλου Κωνσταντινίδη που μετά το θάνατό του θα περάσει στην ιδιοκτησία των Antoine Gerard και τέλος στου Isidor Karon σαν γερμανικό βιβλιοπωλείο.

Ο τεκές του Γαλατά, που  έχει  μιά ιστορία πολλών χρόνων, βρίσκεται στον αριθμό 15 του Galip Dede caddesi και είναι ανοιχτός καθημερινά 9 με 7 μ.μ. εκτός Δευτέρας.

«Αυτός ο κόσμος είναι μια φυλακή, προσπάθησε να αποδράσεις και γλύτωσε τον εαυτό σου. Ο άνθρωπος θα ξαναγεννηθεί όταν σκοτώσει τον εγωϊσμό του και τότε είναι που θα αποκτήσει την πραγματική ζωή.»                                                                                                           Μεβλανά

Μέσα σε ένα δενδρόφυτο οικόπεδο και πάνω στα ερείπια ενός βυζαντινού μοναστηριού των Αγίων Θεοδώρων με εντολή του σουλτάνου Μπεγιαζίτ του Β΄, ο μπέης Ισκεντέρ Πασάς αποφάσισε να κτίσει έναν τεκέ με δυναμικότητα εκατό δερβίσηδων και με σεϊχη τον Σεμάϊ Μεχμέτ Ντεντέ που τον προσκάλεσε από τον Αφιονκαράχισαρ το 1491 για να αναλάβει την ηγεσία.

Κατά τον περιηγητή  Εβλιγιά Τσελεμπή, ένα χρόνο μετά η θέση καταλαμβάνεται από τον  Αλί Σαφάϊ Ντεντέ ο οποίος  θα παραμείνει σειχης μέχρι τον θάνατό του το 1548 και θα είναι ο πρώτος που θα ενταφιαστεί στο προαύλιο του τεκέ. Με επαναστατικό για τους δερβίσηδες διάταγμα στο ίδιο προαύλιο ενταφιάστηκε τιμής ένεκεν και ο πρώτος Τούρκος τυπογράφος, ο Ιμπραήμ Μουτεφερίκα.

Θα παρελάσουν πολλοί σεϊχηδες μέχρι την καταστροφή του τεκέ στη μεγάλη πυρκαγιά του 1766, οπότε και κατόπιν εντολής του σουλτάνου Μουσταφά του Γ΄ανοικοδομείται με την προσθήκη  μιας σημαντικής βιβλιοθήκης με 3.455 τόμους, πλυσταριού, κρηνών και κελαριών για τους δερβίσηδες οι οποίοι μέχρι τότε διέμεναν σε σκηνές που ήταν στημένες μέσα στο προαύλιο. Ήταν τότε που ο αρχιμουσικός της βυζαντινής μουσικής Πέτρος Λαμπαδάριος ο Πελοποννήσιος κλήθηκε και δίδασκε μουσική (1777).

Το 1925 με ένα ειδικό διάταγμα του Κεμάλ Ατατούρκ όλοι οι τεκέδες αναστέλλουν τη δράση τους και τίθενται εκτός νόμου. Το 1946 ο τεκές του Γαλατά θα αρχίσει να λειτουργεί παράνομα μέχρι το 1980 σαν Μουσείο Λογοτεχνίας.

ΜΕΒΛΕΒΙ

H  Aδελφότητα των Μεβλεβί μαζί με τους Μπεκτασήδες ( η θρησκεία του τάγματος των Γενιτσάρων) καθόριζαν  την πνευματική ζωή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας για περισσότερο από 600 χρόνια. Πρόκειται για μια αίρεση των σοφών (sufi), κατά το  Σουνίτικο Ισλάμ, που πραγματοποιούν ειδικές τελετές του τελετουργικού περιστρεφόμενου χορού (sema) συνοδεία ψαλμών και παραδοσιακής μουσικής.

Ο Mevlana Celaleddin-i- Rumi,  ο ιδρυτής της Αδελφότητας, γεννήθηκε το 1207 στο Balk της Περσίας και πέθανε το 1273 στο Ικόνιο της Μικράς  Ασίας, όπου και το Μαυσωλείο του.

Ο μυστικιστής αυτός ποιητής έγραψε δύο σημαντικά βιβλία. Το Divan-Kebir, που αποτελείται από 50.000 δίστιχα και το  Mesnevi-yi-Manevi, που αποτελείται  από 25.632 δίστιχα και θεωρείται η πηγή του Κορανίου.  Τα δύο θαυμάσια αυτά ποιήματα  είναι γεμάτα από αλληγορίες και θέματα ηθικού και ασκητικού περιεχομένου.

Σε αντίθεση με τον πατέρα του, ο συνεχιστής του έργου Sultan Veled γνώριζε καλά ελληνικά και είχε επηρεαστεί από νεοπλατωνικές ιδέες. Επισκεπτόταν συχνά την Ι.Μονή Αγίου Χαρίτωνος στη Σίλλη του Ικονίου και συζητούσε με τους μοναχούς για τον Χριστιανισμό.

Ο Μεβλανά, που παρεπιπτόντως σημαίνει δάσκαλος, δίδασκε την αγάπη για την ζωή και παρότρυνε τους μαθητές του να κινούνται μέσα στη ζωή σα να χορεύουν και να την απολαμβάνουν.

Μια μέρα ενώ τριγυρνούσε στην αγορά του Ικονίου σταμάτησε να αφουγκραστεί τους ήχους μπροστά σε ένα σιδεράδικο. Τον εντυπωσίασε που ένοιωσε βαθιά στην ψυχή του το ρυθμό της ζωής κάθε φορά που  χτυπούσε ο σιδεράς το αμόνι. Άρχισε σιγά σιγά να περιστρέφεται με αγάπη πρώτα στη ζωή και μετά στο Θεό. Αυτό το γεγονός ήταν, κατά την παράδοση πάντα, και η απαρχή του sema.

Ο περιστρεφόμενος χορός έχει τις ρίζες του βαθιά στον 13ο αιώνα. Η μουσική της τελετής αποτελείται από φωνητικά που έχουν καταπληκτική ομοιότητα με τις βυζαντινές ψαλμωδίες και μουσικά όργανα. Η βασική δομή της μουσικής περιλαμβάνει ένα σόλο και ακολουθεί το ταξίμι.

Η τελετή ξεκινάει με μια ευλογία στον προφήτη υπό τον ήχο ενός τυμπάνου που  συμβολίζει την θεϊκή τάξη του Δημιουργού Θεού. Ακολουθεί η μουσική με το πνευστό όργανο νεϊ ** που κι αυτό συμβολίζει την θεϊκή ανάσα.

 Τώρα η ανθρώπινη ψυχή ανυψώνεται μέχρι την Θεία Χάρη και γεμίζει με αγάπη για να επιστρέψει στην πραγματικότητα με μεγαλύτερη κατανόηση και συμπόνια. Kάθε κίνηση και κάθε νότα του τελετουργικού έχουν και ένα ξεχωριστό νόημα.

Ο Semazan, δηλαδή ο περιστρεφόμενος δερβίσης με τον  sikke στο κεφάλι του, που συμβολίζει την στήλη του τάφου, περιστρέφεται βγάζοντας τον μαύρο μανδύα , που με τη σειρά του συμβολίζει τον τάφο, και ξεκινάει την τελετή με τα χέρια σταυρωμένα, που και αυτό έχει τον δικό του συμβολισμό, την Θεία  Ένωση.  Στη συνέχεια απλώνει τα χέρια του  και αρχίζει να περιστρέφεται με τη φορά του ρολογιού γύρω από την καρδιά του σαν να αγκαλιάζει όλα τα όντα με απέραντη αγάπη.  Το δεξί του χέρι δείχνει τον ουρανό σαν να προσεύχεται ενώ παράλληλα το αριστερό του χέρι έχει γυρισμένη την παλάμη του στο έδαφος.  Κίνηση που συμβολίζει την θεϊκή ενέργεια να προσλαμβάνεται και να διαχέεται στην ανθρωπότητα.

Ακολουθούν τρεις  χαιρετισμοί των δερβίσηδων προς τον Semazan με ιδιαίτερους συμβολισμούς. Η γέννηση της ανθρωπότητας μέσα στην αλήθεια, η έκφραση της χαράς, η υποταγή του ‘’εγώ΄΄ στην αγάπη, η ανύψωση του εαυτού σου σε ένα fenafillah (νιρβάνα), η θυσία του νου στην ευτυχία και αγάπη. Ο τελευταίος  χαιρετισμός σφραγίζει το τέλος του πνευματικού ταξιδιού και ισορροπεί τους δερβίσηδες που επιστρέφουν στην αποστολή τους ως υπηρέτες του Θεού.

Με το ρητό του Κορανίου (εδάφιο 115) « στον Θεό ανήκει η ανατολή και η δύση και όπου κι αν γυρίσεις υπάρχει ο Θεός που τους αγκαλιάζει όλους» ολοκληρώνεται η sema . Με την γλυκιά μελωδία του νεϊ οι δερβίσηδες επιστρέφουν σιωπηλά στο ησυχαστήριο τους για διαλογισμό (tesekkur).

Όλα περιστρέφονται! Η θεμελιώδης κατάσταση ύπαρξής μας είναι η περιστροφή των ατόμων των κυττάρων μας, η κυκλοφορία του αίματος και η επιστροφή του στη γή. Ο περιστρεφόμενος όμως δερβίσης προκαλεί το μυαλό να συμμετέχει στην περιστροφή για να φτάσει κανείς στον Δημιουργό του.

ΟΙ ΕΠΤΑ ΣΥΜΒΟΥΛΕΣ ΤΟΥ ΜΕΒΛΑΝΑ:

1. Να φαίνεσαι όπως είσαι ή να είσαι όπως φαίνεσαι    2. Να είσαι σεμνός, απλός και ταπεινός σαν το χώμα     3. Να είσαι σαν τη θάλασσα ανεκτικός     4. Να σκύβεις σαν νεκρός στην οργή και το θυμό    5. Να είσαι σαν τη νύχτα στα σφάλματα των άλλων    6. Να είσαι γενναιόδωρος και φλάνθρωπος σαν το τρεχούμενο νερό και  7. Να είσαι ελεήμων και στοργικός σαν τον ήλιο.

Σήμερα οι δερβίσηδες δίνουν παραστάσεις τελετουργικού χορού (sema) κάθε τελευταία Κυριακή του μήνα. Παράλληλα γίνονται ειδικές τελετουργικές εκδηλώσεις  (Seb-i-Arus ) κατά την διάρκεια του τελευταίου 15θημέρου του χρόνου.

ΤΑ  ΣΚΑΛΑΚΙΑ  ( YUKSEK KALDIRIM )

Η πολυπληθυσμικώτερη ανηφόρα της Πόλης του 19ου αιώνα έχει μήκος 270 μέτρα και συνδέει το Καράκιοϊ του Γαλατά με το τμήμα Τούνελ του Πέρα.

Στην ουσία αποτελεί προέκταση της γέφυρας του Γαλατά που  σε οδηγεί στην αρχή της Grand Rue  της κοσμοπολίτικης Πόλης.

Πριν την κατασκευή του Τούνελ ήταν βασανιστικό για κάποιον ταξιδιώτη, που θα έφτανε στο λιμάνι με μια βαλίτσα στο χέρι να σκαρφαλώσει στο Πέρα χωρίς να πληρώσει τους 5 παράδες σε κάποιον βαστάζο για να τον βοηθήσει.

Αλλά και μετά την κατασκευή του υπόγειου συρμού υπήρξαν αντιδράσεις από τους εσκικαφαλήδες (παλιά μυαλά) κατοίκους. Δεν ήταν λίγοι αυτοί που το περιφρονούσαν λέγοντας “ γιατί να μπω  ζωντανός σε μια ποντικότρυπα;” και παρόμοια.

Αν εξαιρέσουμε όμως αυτά τα ολίγα, η ανηφόρα, που οι Ρωμιοί της Πόλης ονόμαζαν “Σκαλάκια”, επειδή παλιά υπήρχαν σε όλη τη διαδρομή σκαλάκια, έχει σημαντική ιστορία να μας διηγηθεί.

Μέχρι το 1955 τα σπίτια, που σήμερα είναι πατάρια των ισογείων καταστημάτων, κατοικούνταν από την εβραϊκή κοινότητα που εγκαταλείποντας την περιοχή του Τούνελ, λόγω αναβαθμίσεώς της,  εγκαταστάθηκε στην ευρύτερη περιοχή του Πύργου Γαλατά, του Κουλά όπως τον ονομάζαν οι Πολίτες.

Αργότερα, μετά την ίδρυση του κράτους του Ισραήλ αλλά και τα Σεπτεμβριανά γεγονότα κατά των αλλόθρησκων κατοίκων της Πόλης αναγκάστηκαν σε δεύτερη μετοίκηση προς τα Ταταύλα και το Σισλή. Έτσι η περιοχή του Yuksek kaldirim μεταλλάχτηκε σε μια περιοχή εμπορικών καταστημάτων ποικίλων ειδικοτήτων.

Πριν ξεκινήσουμε την περιήγησή μας στα Σκαλάκια ας αναφέρουμε το παράπονο ενός παλιού Eβραίου έμπορα που δεν εγκατέλειψε την Πόλη, γιατί την θεωρούσε πατρίδα του και απαρνήθηκε την μετάβασή του στο νεοσύστατο κράτος του Ισραήλ  ”Αν και είμαι ένας από τους παλιούς γνήσιους περιπατητές της ανηφόρας”, είπε, ”ψάχνω σήμερα να βρω  τον Πέπο, τον καπελά, το μεζεδοπωλείο του Τσερκέζου με τα αλλαντικά από το απαγορευμένο χοιρινό κρέας, τον οργανοπώλη Παπά Τζώρτζ με τα περίφημα και ονομαστά πιάνα του. Κοιτάξτε ποιοι είναι σήμερα;”

Στην κορυφή του Yuksek Kaldirim, όπου και το τούνελ, ο δρόμος λέγεται Galip Dede, προς τιμή ενός σεϊχη, του Galip Mehmed Esad Dede,  που γεννήθηκε το 1757 και υπηρέτησε τον γειτονικό τεκέ μέχρι τον θάνατό του το 1798. Είμαστε στο σημείο που αρχίζει και η κεντρική λεωφόρος του Πέρα, η Istiklal caddesi  ή όπως παλιά την ονόμαζαν Cadde i  Kebir.

Η περιοχή ασφυκτιά  από καταστήματα πώλησης  μουσικών οργάνων. Κιθάρες, σάζια, ούτια, ζουρνάδες, νέϊ, λύρες, κανονάκια στολίζουν τις βιτρίνες των καταστημάτων σε μεγάλη ποικιλία χρωμάτων και τιμών. Οι προθήκες γεμάτες από προσφορές, εκπτώσεις  αλλά και διευθύνσεις δασκάλων εκμάθησης μουσικής.

Σε ένα από αυτά τα καταστήματα περιμένει τον αγοραστή της η ηλεκτρική κιθάρα Ibanez του διάσημου Τούρκου καλλιτέχνη Erkin Koray στην τιμή των 1.500 δολαρίων.

Ακολουθούν τα καταστήματα πώλησης γραμματοσήμων. Αλλαγή σκηνικού. Τώρα στις προθήκες φιγουράρουν ανοιχτά βιβλία συλλογών. Χιλιάδες πολύχρωμα χαρτάκια τοποθετημένα με υπομονή στις εγκοπές των βιβλίων περιμένουν τους ειδικούς συλλέκτες να τα εκτιμήσουν. Ένας τέτοιος μανιώδης συλλέκτης  ήταν και ο πατέρας μου. Θυσίαζε ώρες ολόκληρες, μπορούσε και μέρες, για να ασχολείται με υπομονή σκυμμένος πάνω σε ένα βιβλίο και κρατώντας  στο δεξί  χέρι μια λαβίδα και  στο αριστερό τον μεγεθυντικό φακό για τις λεπτομέρειες που ο κατάλογος όριζε για κάθε ένα γραμματόσημο. Πούλι το λέγαμε στην Πόλη. Από την τουρκική λέξη pul.

Σε κάποια επίσκεψη μου στις αρχές του  2004 επισκέφτηκα ένα τέτοιο κατάστημα για να αγοράσω κάποια τέμπρα (άλλη πολίτικη λέξη του γραμματοσήμου από τη γαλλική λέξη tembre) για την συλλογή του πατέρα μου, που ήδη είχε αποδημήσει, και όταν συστήθηκα στον γηραλέο καταστηματάρχη μου έκανε τρομερή εντύπωση που θυμήθηκε τον πατέρα μου και με δακρυσμένα πλέον μάτια μου είπε ότι ήταν ένας από τους καλύτερούς του πελάτες. Χάρηκε ιδιαίτερα που συνεχίζω το χόμπυ του και πριν τον αποχαιρετήσω μου έκανε δώρο δύο φακέλους γεμάτους με ακαθάριστα σφραγισμένα τουρκικά γραμματόσημα.

Στην περιοχή Galipdede παλαιότερα υπήρχαν καταστήματα που πουλούσαν καπέλα. Σήμερα μόνο ένα μικρό μαγαζάκι διατηρεί την παράδοση με τη φίρμα «Μοντέρνα Καπέλα» και με ιδιοκτήτη τον Οσμάν Ιμπήλ που υπήρξε στο παρελθόν και παραγιός του διάσημου στην Πόλη πιλοποιού Πέπο Μουραμπέν. ΄΄ Πάνε 25 χρόνια από τον θάνατο του Πέπο και ακόμη μου ζητάνε καπέλα του. Την αγαπώ αυτή τη δουλειά και παρά τις αντιξοότητες της εποχής θα την συνεχίσω΄΄ μας είπε αποχαιρετώντας μας ο Οσμάν.

Περνάμε μπροστά από μια σειρά καταστημάτων κατασκευής πινακίδων και διαφημιστικών. Στο αδιέξοδο Yoruk ένας κουρέας με το ψαλίδι στο χέρι μας χαιρετά και μας καλοσωρίζει στο μπαρμπέρικό του όπου ο Ισαάκ, θρονιασμένος στην κεντρική πολυθρόνα και με ένα τεράστιο tespih (κομπολόϊ) στο χέρι δεχόταν μέχρι εκείνη τη στιγμή τις περιποιήσεις του.

‘’Και ποιανού κεφάλι δεν κούρεψα’’ μας φωνάζει λες και είμαστε κουφοί φουσκώνοντας σαν παγώνι από καμάρι, ‘’απ τα χέρια μου πέρασαν όλα τα μουστάκια των καμπανταήδων του Γαλατά’’ συνεχίζει. Και μας απαριθμεί τους πιο μεγάλους και αδίστακτους μάγκες της εποχής. Τον Χουσεϊν από τη Μαλάτεια, τον Καντίρ από το Κάρς, τον Αράπ Γιουσούφ και πολλούς άλλους. ‘’ Ποιος τους θυμάται πια όλους αυτούς τους περιώνυμους μάγκες που ήταν ο φόβος και ο τρόμος της νύχτας και όχι μόνο. Τουλάχιστον είκοσι κοινές γυναίκες, της κάτω γειτονιάς με τα σπίτια ανοχής, είχε ο καθένας στη δούλεψή του και στην προστασία του. Όλοι είχαν φριχτό τέλος ’’.

Αποχαιρετήσαμε τον γραφικό μπαρμπέρη και συνεχίσαμε την κατηφόρα όταν τα μάτια μας πέφτουν πάνω σε μια πινακίδα κτιρίου : ‘’ ΤΕΥΤΟΝΙΑ – Γερμανικό Πολιτιστικό Κέντρο. Ινστιτούτο Γκαίτε ‘’. Το κτίριο αυτό κτίστηκε το 1875 και το είχε επισκεφτεί για προπαγάνδα κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου ο φρικτός Δρ Γκέμπελς. Επειδή όμως δεν βρέθηκε διερμηνέας η διάλεξη ακυρώθηκε.Εκεί κοντά βρίσκεται η Γκαλερί Χ καθώς και το ατελιέ φωτογραφιών του Isa Celik,  γνωστού καλλιτέχνη της ανηφόρας τα οποία και κοσμούν την περιοχή που σφίζει από καλλιτεχνικό χρώμα. Στην περιοχή αυτή έζησαν κατά καιρούς σπουδαίοι άνθρωποι των τουρκικών γραμμάτων και τέχνης όπως οι Mina Urgan, Halet Cambel, Oktay Rifat  και Melih Anday.

Εδώ επίσης ήταν παλιά και το κέντρο αγοραπωλησίας παλαιών βιβλίων και περιοδικών πριν μεταφερθεί στην ευρύτερη περιοχή του Μπεγιαζίτ πέριξ του Πανεπιστημίου. Είμαστε στη μέση του Yuksek Kaldirim πλέον και ο καθηλωτικός όγκος του Πύργου του Γαλατά μας συνεπαίρνει και μας καλεί κοντά του για να μάθουμε την ιστορία του.

ΠΥΡΓΟΣ ΤΟΥ ΓΑΛΑΤΑ

Ένας μεσαιωνικός πέτρινος και κυκλικός πύργος ύψους 67 μέτρων που κτίστηκε το 1348 σαν Πύργος του Χριστού από Γενουάτες και αποτελούσε τμήμα των τειχών που περιέβαλε το Γαλατά και σήμερα είναι ελάχιστα διακριτά.

Κάπου διάβασα ότι ο πρώτος ξύλινος πύργος στο σημείο αυτό  κατασκευάστηκε επί Βυζαντίου από τον μονοφυσίτη αυτοκράτορα Φλάβιο Αναστάσιο Α΄ τον επωνομαζόμενο και Δίκορο (431-518) επειδή  οι κόρες των ματιών του ήταν διαφορετικού χρώματος . Χρησίμευε σαν φάρος αλλά και ελεγκτήριο της μεγάλης αλυσίδας μπρος στο στόμιο του Κεράτειου κόλπου για την είσοδο και έξοδο των πλοίων.

Κατά την Οθωμανική κατάκτηση χρησιμοποιήθηκε σαν φυλακή και στα μέσα του 19ου αιώνα αξιοποιήθηκε σαν πυροσβεστικός σταθμός παρατήρησης. Ο ιστός της σημαίας που είναι 15 μέτρα καταλήγει σε προβολέα τριών χρωμάτων.

Όταν η πυρκαγιά εντοπίζεται στην παλιά πόλη του Βυζαντίου και πέρα μέχρι τον ‘Αγιο Στέφανο το φώς του προβολέα είναι κόκκινο. Σαν η πυρκαγιά εντοπίζεται στην περιοχή του Πέρα και μέχρι τον ευρωπαϊκό Βόσπορο είναι άσπρο, ενώ πράσινο γίνεται όταν η πυρκαγιά λαμβάνει χώρα στα νησιά ή στην ασιατική πλευρά του Βοσπόρου.

Μ αυτό τον απλό και αποτελεσματικό τρόπο αλλά και με τη βοήθεια του Μπεχτσή που διαλαλούσε τη φωτιά στις γειτονιές κτυπώντας στα πεζοδρόμια ένα μαρκούτση, δινόταν το σύνθημα στους εθελοντές πυροσβέστες (τουλουμπατζήδες) να βγουν στους δρόμους  και να τρέξουν προς κατάσβεση της φωτιάς.

Κατά τον περιηγητή Εβλιγιά Τσελεμπή κάποιος ονόματι Χεζαρφέν Αχμέτ Τσελεμπή το 1638 τόλμησε με ένα αυτοσχέδιο μηχανισμό και πέταξε από την κορυφή του Πύργου μέχρι το Σκούταρι, εκεί όπου αιώνες τώρα κολυμπά χωρίς να απομακρύνεται ο Πύργος του κοριτσιού (Λεάνδρου). Πολύ αρέσουν οι ερωτικές ιστορίες των δύο αυτών πύργων της Πόλης. Πόσο ταιριάζουν ! Όταν βλέπεις φωτογραφίες τους νοιώθεις μια απερίγραπτη ζέστη να σε διαπερνά, μια νοσταλγία, μια περίεργη ενέργεια να σε εξουσιάζει και να απαιτεί να σε γυρίσει στα χρόνια εκείνα. Πόσα χρόνια κοιτά ο ένας πύργος τον άλλο πληγωμένα που δεν μπορούν να αγκαλιαστούν.

Σήμερα η εκμετάλλευση του Πύργου του Γαλατά ανήκει στην Νομαρχία της  Κωνστ/πολης. Η ανάβαση στην κορυφή ,όπου την ημέρα λειτουργεί  καφετέρια και την νύχτα εστιατόριο με πρόγραμμα, γίνεται από δύο ανελκυστήρες. Η πανοραμική θέα της πόλης από κει ψηλά είναι ασυναγώνιστη. Μπορείτε να θαυμάσετε όλη την πόλη γύρω  γύρω και με ειδικά κιάλια αλλά και λεπτομερείς οδηγίες να κατατοπισtείτε λεπτομερώς για όσα βλέπετε.

Θα συνεχίσουμε να κατεβαίνουμε τα σκαλάκια (που δεν είναι πια σκαλάκια) με προορισμό την πλατεία του Καράκιοϊ. Τώρα η ατμόσφαιρα αρχίζει να γίνεται βαριά, οι περιπατητές  ξαφνικά αναμιγνύονται με ένα ιδιαίτερο πλήθος από περίεργες φάτσες και με ενοχλητικές ματιές προς τις γυναίκες . Βρισκόμαστε στο ύψος των οίκων ανοχής.

ΟΙΚΟΙ  ΑΝΟΧΗΣ  (ZUREFA SOKAK )

Οι οίκοι ανοχής στην Πόλη άρχισαν να φυτρώνουν κατά τη διάρκεια του πολέμου της Κριμαίας (1853-1856) για να αντιμετωπισθούν οι σεξουαλικές ανάγκες των φαντάρων. Οι κερχανάδες, όπως αποκαλούνται τα σπίτια στην τουρκική γλώσσα, από την περσοαραβική λέξη kar hane, έχουν την έννοια του χώρου απόλαυσης.

Τα πρώτα οργανωμένα σπίτια απόλαυσης άνοιξαν τις ‘’πύλες’’ τους στο Γαλατά  (Zurefa sokak) και πολύ αργότερα στο Πέρα (Abanoz sokak). Μέχρι τότε η πελατεία του πληρωμένου έρωτα εξυπηρετούνταν σε απαγορευμένα μεμονωμένα σπίτια της πόλης.

Οι οίκοι ανοχής του Γαλατά πήραν άδεια επί Abdul Hamid B’ και εγκαταστάθηκαν στην οδό Ζουρεφά που σημαίνει, τι άλλο; Λεσβία ! Για τον λόγο αυτό, μετά την ίδρυση της Δημοκρατίας ο δρόμος μετωνομάσθηκε σε Zurafa, που κι αυτό θυμίζει κάτι άσχετο : καμηλοπάρδαλη.

Ο μόνος δρόμος στην ιστορία του λιμανιού που τόσα χρόνια δεν υπέστη καμία τοπογραφική ή ρυμοτομική αλλαγή παρόλο που βρίσκεται ανάμεσα σε δύο εκκλησίες. Στην εβραϊκή συναγωγή και την καθολική εκκλησία Σαν Μπενουά.

Σήμερα υφίσταται διωγμό από τους νεότουρκους ισλαμιστές που τον θεωρούν δρόμο της ακολασίας. Ειδικά στις εποχές του ραμαζανιού που όλως περιέργως αυξάνεται ο τζίρος του.

Μιλώντας για τον δρόμο Ζουρεφά θα ήταν παράλειψη να μην αναφέρουμε την θρυλική ‘’μαμά’’, Ματθίλδη Μανουκιάν.  Η Μανουκιάν λοιπόν, που πέθανε το Φεβρουάριο του 2001 ήταν η βασίλισσα των κερχανάδων και είχε υπό την επίβλεψή της 14 οίκους ανοχής κατέχοντας θέση στο top ten της παγκοσμίου κλίμακας.

Γεννήθηκε το 1914, και ήταν απόφοιτος του γαλλικού λυκείου Νότρ Νταμ ντε Σιόν. Αργότερα ασχολήθηκε με την ραπτική αλλά ως μοδίστρα είδε και απόειδε ότι δεν έβγαζε αρκετά χρήματα, και μετέτρεψε τα προικώα δύο σπίτια της σε κερχανάδες.

Κατά τον τουρκικό τύπο υπήρξε η μόνη γυναίκα επιχειρηματίας που δε χρωστούσε δεκάρα στην εφορία. Δεν ντρεπόταν για το επάγγελμά της, αντιθέτως υπερηφανευόταν για τον τίτλο της ρεκορντ-γούμαν των φόρων που της απονεμήθηκε ως βραβείο συνεπούς φορολογούμενου. Εκτός των οίκων ανοχής που εκμεταλλευόταν, είχε στην κατοχή της 220 επαγγελματικά ταξί και ήταν ιδιοκτήτρια πολλών ακινήτων. Μάλιστα ακούγεται ότι όταν κάποτε συνελήφθη για έκθεση κοριτσιού στην πορνεία οδηγήθηκε στο αυτόφωρο του Σισλή για να δικαστεί. Μετά από συνοπτική διαδικασία αφέθηκε ελεύθερη και επέστρεψε στους κερχανάδες της με Ρολς Ρόυς παρακαλώ.

Λεπτομέρεια: το ακίνητο των δικαστηρίων της ανήκε και η μέρα της δίκης συνέπιπτε με την ημέρα πληρωμής του ενοικίου. Φαντάζομαι πριν φύγει θα εισέπραξε και το ενοίκιο. Στις 28 Σεπτεμβρίου του 1995 έγινε απόπειρα δολοφονίας της από άτομα προσκείμενα στην κυβέρνηση Τσιλέρ.

Λίγα μέτρα μας χωρίζουν από το τέλος της κατηφόρας με την σπουδαία ιστορία που μόλις διαβάσατε. Λίγα μέτρα για να φτάσουμε σε ένα άλλο ιστορικό σταυροδρόμι της Πόλης. Αυτό με την Bankalar caddesi  δεξιά, όπου τα κεντρικά γραφεία των ιστορικών τραπεζών της Πόλης διαδέχονται το ένα το άλλο και την  Kemeralti caddesi  αριστερά μας, που αποτελεί τον μεγαλύτερο ίσως οδικό άξονα της Πόλης που παράλληλα στο Βόσπορο από την ευρωπαϊκή ακτή, οδηγεί μέχρι την Μαύρη Θάλασσα.

Στο σημείο αυτό είμαι ιστορικά υποχρεωμένος να αναφέρω το ΄΄Χάνι της Αθηνάς”. Το κτίριο Minerva, λοιπόν, είναι κτισμένο (1913) με κυκλική γωνιακή τοποθέτηση εκεί όπου τελειώνει η ανηφόρα του   Yuksek Kaldirim στο Καράκιοι και συναντά τη λεωφόρο των Τραπεζών. Ο αρχιτέκτονας του, ο  Βασ. Κουρεμένος,  φρόντισε να κοσμήσει την πρόσοψη του κτιρίου με  την εντυπωσιακή προτομή της θεάς η οποία μαζί με δύο κέρατα που συμβολίζουν την αφθονία, δύο φιγούρες του Ερμή με το φτερωτό του καπέλο, φίδια περιπλεγμένα σύμβολα κι αυτά της ιατρικής, μια κουκουβάγια επίσης σύμβολο της Αθηνάς και δύο φιγούρες παιδιών χρόνια παρακολουθούν  τους περαστικούς οι οποίοι σπάνια τα θαυμάζουν.

Στην πρώτη περίοδο του, επί οθωμανικής αυτοκρατορίας,  το κτίριο στέγασε την Τράπεζα των Αθηνών με απώτερο σκοπό να χρηματοδοτήσει τους  ρωμιούς της Πόλης. Το 1930 η τράπεζα μετονομάστηκε σε Deutsche Bank εξ αιτίας διπλωματικών σχέσεων ενώ μετά το πέρας του Β΄Παγκοσμίου πολέμου το κτίριο άλλαξε χρήση και στέγασε  ασφαλιστικές εταιρίες. Σήμερα χρησιμοποιείται σαν παράρτημα του Πανεπιστημίου Σαμπαντζή, ενώ στο υπόγειο όπου βρισκόταν κάποτε το θησαυροφυλάκιο του φιλοξενούνται εκθέσεις μοντέρνας τέχνης.

Μπροστά μας τώρα η Πλατεία του Καράκιοϊ και στο βάθος η Ιστορική Γέφυρα του Γαλατά. ΄Εχουμε ήδη φτάσει στο λιμάνι. Ένα ακατάστατο λιμάνι που όταν το βλέπεις για πρώτη φορά μπερδεύεσαι τόσο που θέλεις να τα παρατήσεις και να φύγεις. Όπως και το πολυπληθές Πέρα έτσι και εδώ ο κόσμος είναι πολύς, πάρα πολύς. Είκοσι εκατομμύρια πλήθος κυκλοφορεί κάθε μέρα στην τεράστια Πόλη. Δύο φορές σαν την Ελλάδα. Ηρέμησε και προσανατολίσου. Όλοι δεν πάνε εκεί που πας εσύ ούτε και ψάχνουν να βρουν εσένα για να σε ενοχλήσουν. Άντε καλή τύχη !!!

 * * καλαμένιος αυλός με 3 – 7 οπές που παράγει γλυκό ήχο και με ιδιαιτερότητα να ακούγεται και το φύσημα του μουσικού. Είναι αρχαιότατο όργανο (γύρω στα 5000 π.Χ) και φαίνεται ότι διαδόθηκε στην Ασία από τις στρατιές του Μεγ.Αλεξάνδρου. Στην Ελλάδα ήταν γνωστός σαν μόναυλος ή πλαγίαυλος και έχει αποτυπωθεί πάνω σε αγγεία. Ένα καλό νεϊ μπορεί να πιάνει τρεις οκτάβες και εκτελεί θαυμάσια μακάμια.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *